SWT 282 – một xíu về nhuộm chàm

Định viết gì đó dài dòng hơn về chàm, cơ mà sắp vào học rồi nên thôi, viết ngắn gọn thôi ạ.

Có thể nhìn nhận lịch nông nghiệp của người Mông trong một năm từ ví dụ của chàm.

Tháng 3-4, người ta sẽ chuẩn bị dụng cụ làm nương gồm cuốc, dao phát và chọn chỗ đất tốt, ẩm, không quá nắng, đặc biệt là chỗ đất ‘roj lab’, một giống cây thân gỗ nhỏ, cao cỡ eo người, nở hoa trắng vào mùa xuân, phát triển mạnh. Rồi phát qua, cuốc đất cho xốp.

Tháng 5-6, khi trời bắt đầu đổi sang mùa hè, ấm, ẩm, mưa, người ta sẽ chặt chàm giống, buộc thành từng bó, ngâm nước khoảng 2-3 đêm cho rễ bắt đầu đâm chồi rồi mang đi trồng. Chàm trồng dễ thì cũng dễ, chỉ cần dùng một thanh gậy đầu nhọn chọc lỗ rồi cắm thân chàm xuống, nặn đất kín lại là chàm sẽ lên, nhưng khó thì cũng khó và chàm khá kén đất, không phải đất nào chàm cũng lên, đặc biệt là đất cằn.

Trong mùa này, người ta cũng tranh thủ vặt lá chàm và chọn những thân chàm nhỏ, cong, không hợp làm giống để ngâm lấy cao chàm. Mỗi thùng ngâm, nước ngập trong 3-4 đêm cho đến khi thân chàm đã bắt đầu mục, dùng tay tuốt được nhẹ nhàng thì vớt thân và lá chàm, vứt xuống vườn làm phân hữu cơ, hoặc vứt xuống hố phân xanh. Đồng thời dùng vôi để giữ cao chàm lại, cứ hòa một ít vôi vừa đủ vào và đánh cho đến khi nước ngâm lên màu xanh đậm và vừa đủ lên màu trên tay. Rồi để nước lắng xuống, cỡ 1-2 đêm, sau đó đổ bớt nước đi, lấy phần dung dịch cao chàm cho vào túi vải treo lên chỗ thoáng, mát, có gió, không quá nắng để lọc nước dần đến độ khô hẳn rồi lại cho vào thùng bảo quản nơi thoáng mát.

Tháng 7-8-9-10 là mùa làm vải, vẽ sáp ong, làm họa tiết trên vải. Mùa này mưa, ẩm tiện cho se sợi. Hơn nữa thời tiết bão lũ không an toàn cho ra đồng sẽ cho phụ nữ Mông có nhiều thời gian làm may mặc hơn.

Tháng 11-12 sẽ nhuộm chàm. Bởi mùa này nắng nhẹ, không quá gắt làm hỏng màu chàm, nhưng cũng không quá mưa tới mức không phơi vải nhuộm được.
Để nhuộm cần làm được thùng chàm, không phải ai cũng có khiếu dựng thùng chàm. Cần dùng nước tro để pha với cao chàm vừa đủ để chàm vừa ăn khi nhuộm nhưng không chết. Cái này khó mô tả lắm.

Ná nả: Mùa gì mua nấy

https://www.facebook.com/nana.hmongvietnam